وقف و حمایت از تولید ملی

۳۳۲۱۵۵۶۸۴۸۷

تأثیر نهاد وقف به عنوان یک سنت ماندگار و به جای مانده از پیامبر گرامی اسلام (ص) در پیشرفت های علمی ، فرهنگی ، اجتماعی و حتی سیاسی در جهان اسلام بر کسی پوشیده و پنهان نیست .

مسلمانان با آگاهی از ثمرات ماندگار وقف و بر اساس انگیزه های خیر خواهانه ، آثار ماندگار و صالحات و باقیاتی از خود به یادگار گذاردند که نتایج آن امروزه بر هیچ کس پوشیده نیست ، زیرا وجود هزاران مرکز علمی ، آموزشی ، معنوی شاهد و گواه آشکاری براین مدعاست.

ممکن است این سوال پیش آید که چرا باید آدمی با تمام رنج و زحمتی که برای بدست آوردن مال واموال مستقبل می گردد، پس از سالها تلاش خود را از نگهداری آن محروم کرده و آن را وقف کند؟

پاسخ این سوال در فطرت و سرشت انسان نهفته است ، زیرا آدمی میل به ماندن و بقا دارد ، انسان دوست دارد همیشه زنده باشد، از نیستی و نبودن گریزان است؛تا رنج و درد کوچکی قسمتی از وجودش را می گیرد سراسیمه به پزشک مراجعه می کند تا عارضه ای متوجه او نشود ، میل به خلود و جاودانگی ریشه در روح و روان آدمی دارد.

انسان می خواهد حتی پس از مرگ و اجابت دعوت حق زنده باشد ونام او ماندگار باشد . به همین منظور چون هستی را نمی بیند بنابراین پادر ورطه ایثار و انفاق و از خود گذشتگی می نهد .

آدمی با وقف بخشی از اموال خود ضمن کسب رضای الهی و پیروی از سنت و سیره پیامبر گرامی اسلام (ص) و اهل بیت معصومین (ع) نام نیکوی خود را جاودانه می سازد و امروز شاهدیم کسانی که صدها سال است در خاک آرمیده اند ، از ثمرات وجود موقوفات آنها ، بخش عظیمی از جامعه بهره مند هستند، توگویی هنوز زنده اند وخوان انفاق آنان تا ابد گسترده است ، امروزه نام واقفین بر تارک موقوفات کشور می درخشد واین درحالی است که حتی نامی از فرزندان ، نوه و نتیجه هایشان وجود ندارد.

ثمرات وقف بر هیچکس پوشیده نیست و چه کسی بیشتر از این ثمرات بهره مند است به جز واقف آن .

بسیاری بودند که حال و اموال بیشماری داشتند که نصیب وراث آنها شد و امروز حتی نام و نشانی از آنها در بین خانواده هایشان نیست .

پس وقف می کنیم تا رضایت الهی را نصیب شویم .

وقف می کنیم تا پای خود را جای پای اولیا ء الهی بگذاریم .

وقف می کنیم که تازمانی که ثمرات و اثرات وقفمان آشکار است زنده باشیم و زنده بمانیم .

سنت وقف از مصادیق بارز احسان و خیرخواهی است که انسان در نتیجه تعالیم انبیای الهی آن را از گذشته های بسیار دور تاریخ به وجود آورده و در صحنه حیات انسانی به صورت پدیده ای اجتماعی برای همه نسل ها به ودیعت نهاده است .

وقف از حسنات موکد دینی و در زمره اعمال صالح باقیه است و از نظر اخلاقی ، بارزترین تجلی روحیه تعاون اجتماعی است .

وقف تأسیسی اجتماعی است که از وارستگی و آزادگی و علو طبع واقف خود حکایت می کند و به عمل خیر واقف ، مهر ابدیت و جاودانگی می زند .

وقف عملی است باقی و صالح ، و انفاقی است عاری از منت ، و احسانی است خالی از اذیت و به دور از تحقیر دیگران ، و صدقه ای است دائمی ، مستمر بدون ریا و وامی است بدون اضطراب از بازپرداخت آن و تعدیل ثروتی است با رضا و رغبت ، بدون اکراه و اجبار و در طلب رضایت خداوند متعال .

وقف از کنز اموال و تکاثر و بروز اختلاف فاحش طبقاتی به نحو موثر جلوگیری می کند .

خدمات وقف در جهان اسلام به ویژه در توسعه علم و دانش و ایجاد و احیای مراکز علمی و آموزشی به قدری واضح و روشن است که بسیاری از مورخان و محققان به نقش موقوفات در توسعه علم و دانش اشاره نموده اند . به عنوان نمونه ، نظر دانشمند و مورخ معروف ابن خلدون ذکر می شود : « نمی دانم خداوند چه عنایتی به شرق داشته ، ولی گمان می کنم رواج بازار دانش و پیوستگی رشد تعلیم در تمام زمینه های دانش و دیگر صنایع ضروری در سرزمین شرق ، به سبب فراوانی عمران و آبادانی و ترقی حضارت ( تمدن و شهرنشینی ) و کمک کردن به طالبان دانش از راه وظایف و مقرری هایی است که از اوقاف برای آنان معین می شود و در نتیجه با توسعه یافتن اوقاف ، موجبات رفاه طالبان علم فراهم می آید . »

وقف به عنوان یک منبع مستمر مالی مراکز علمی بوده است و همواره پشتیبانی ، مردمی داشته و اوامر و حکام زمان نقش زیادی در ایجاد آنها نداشته اند و اگر تاریخ موقوفات و صدقات جاریه تا کنون به صورت دقیق بررسی گردد ، معلوم خواهد شد که وقف چه تأثیرات فرهنگی و بهداشتی و تأمینی در جامعه اسلامی داشته است و چه عالمان و دانشمندان بزرگی از رهگذر استفاده از منابع موقوفه به مقام های بلند علمی نایل آمده اند و همین دانشمندان چه خدماتی در پیشرفت فرهنگ و تمدن بشری انجام داده اند .

اصولاً موقوفات با عنایت به استمرار درآمد و بهره آنها ، از بهترین و بیشترین منابع مالی برای تعلیم و تعلم در جامعه اسلامی بوده است و استمرار و پایداری تعلیم در اسلام طی قرون طولانی و همچنین نظم و ترتیب فعالیت های علمی در مراکز آموزشی به این منبع مالی بستگی تام و تمام داشته است .

از رهگذر موقوفات ثمرات فرهنگی و بهداشتی و حتی معیشتی بسیار زیادی در جوامع اسلامی نصیب جامعه گردیده است . مسلماً یکی از عوامل مهم رشد و شکوفایی تمدن اسلامی و نظام یافتن امر پژوهش و طلب دانش و حمایت از دانشمندان مراکز علمی : درالعلم ، دارالخزانه و بیت الحکمه بوده است که به وسیله موسسات بزرگ موقوفه ای که توسط واقفان خیراندیش به وجود آمده اند ، ایجاد شده تا نیاز پژوهشگران مسلمان را برآورده ساخته که بتوانند فارغ از اندیشه تأمین معاش به تحقیق و پژوهش و نگارش و ترجمه کتاب های قرون و اعصار پیش از خود پرداخته ، با سفر به دورترین نقاط عالم در طلب علم به دیدار علما و فرزانگان دیگر اقطار عالم نیز نایل آیند .

مدارس ، کتابخانه ها ، دارالشفاها و حتی رصدخانه های بسیاری را در دنیای اسلام می توان برشمرد که کلیه هزینه های ساختمان و اداره آنها از منابع موقوفه تأمین شود و در حقیقت وقف پشتوانه پایان ناپذیری بوده است که در هر شرایطی توانسته بدون نیاز به کمک حکام و دولت ها این گونه مراکز علمی را پابرجا نگاه داشته و امر تعلیم و تعلم را آسان نماید .

البته خدمات وقف و آثار و برکات آن ، فقط در حوزه علم و دانش خلاصه نمی شود . نقش وقف در توسعه عدالت اجتماعی و نشر و ترویج شعائر اسلامی و حتی گسترش مدنیت غیر قابل انکار است . به شهادت تاریخ ، آنچه شالوده بسیاری از تمدن های بشری و به ویژه تمدن های فرهنگی گردیده ، مجموعه اقدامات ، اصولی است که از نظر معانی و مفاهیم ، تداعی کننده وقف می باشد : ایثار ، گذشت ، انفاق و همدلی همه از اصولی هستند که در برهه ای از تاریخ ، موجبات پیروزی برخی از حکومت ها و دولت ها را در مقابل برخی از امپراطوری ها و حکومت های دیگر فراهم نموده اند ؛ همانند شکست حکومت ایران و روم در مقابل دولت و حکومت نوپای اسلام که با بهره گیری از این اصول و مفاهیم توانست در مدت کوتاهی بر دنیای زور و زر آن زمان پیروز شود .

« نقل می کنند روزی که سپاه اسلام به دروازه های مکه نزدیک شد ، عده ای نزد ابوسفیان آمدند و گزارش دادند : تمام درب ها و دروازه ها را به روی محمد (ص) و سپاهش بسته ایم . ابوسفیان پاسخ داد : محمد (ص) از درها وارد نمی شود ، بلکه از دل ها وارد می شود . »

این اصول و ارزش ها ، از قرن دوم هجری موجب یکه تازی و طلایه داری مسلمین در علوم و فرهنگ جهانی شده ؛ به این جهت بر همه عالمان دینی ، هنرمندان ، نویسندگان ، محققان و پژوهشگران است که با تعهد و دلسوزی آگاهانه در ترویج و گسترش این مفاهیم و ارزش ها تلاش و کوشش نموده ، و مکتب اسلام و قوانین حیات بخش آن را از که از چهارده قرن گذشته با ارائه الگوها و ارزش های مبتنی بر فلسفه حیات بخش خود توانست به برتری خود تحقق بخشد به نسل جدید معرفی نمایند ؛ اسلامی که نه از طریق زور و حکومت داری و استبداد ، بلکه با ایجاد بهترین و پویاترین سیستم عدالت اجتماعی به وسیله خود مسلمانان و عدم تکیه بر بیت المال و خزانه دولت ، توانست بزرگ ترین مراکز علمی ، آموزشی ، بهداشتی ، درمانی و اجتماعی را از طریق وقف و انفاق ایجاد نموده و سایه سیاه و شوم برتری و استیلای حکومت های غیر اسلامی را بر مسلمانان در ده ها قرن کنار زده و مسلمین را آقا و سرور ساکنان ارض نماید .

امروزه با توجه به رشد جمعیت ، کمیابی منابع و گسترش رقابت در کلیه عرصه های اجتماعی و بازارهای جهانی ، استفاده بهینه و کارآمد از منابع موجود وقفی و همچنین ایجاد منابع جدید با ظهور موقوفات جدید از اهمیت به سزایی برخوردار است و این امکان پذیر نیست ، مگر وقف را شناخت و به دیگران نیز معرفی نمود . بدیهی است اقدامات و تلاش های سازنده سازمان اوقاف و امور خیریه در این مهم ، موثر واقع گردیده است ؛ هر چند هنوز بخش عظیمی از کار باقی مانده و باید جامعه بیش از پیش به این نکته واقف گردد که این سنت شریف ، یعنی وقف و ایقاف که از یادگارهای ماندگار و ارزشمند پیامبر عظیم الشأن اسلام است ، توانسته ضمن رفع بسیاری از نیازهای جامعه ، امکانات لازم را جهت بروز خلاقیت ها و تربیت نوابغ فراهم نماید و وسیله ای است که انسان پس از مرگ نیز می تواند در امور خیر و عام المنفعه شریک و سهیم باشد .

جامعه باید بداند وقف اهرم های متعددی دارد که می تواند موجبات رفاه و آسایش و اعتلای آن را به ارمغان آورد ؛ زیرا وقف مشارکت آور است و مشارکت در امور اجتماعی به معنی قبول تعهد و مسئولیت است ؛ لذا مردم هر جامعه ناگزیر از پذیرش آن هستند ؛ این تعهد و مسئولیت می تواند در شکل کار و فعالیت معین و نامحدودی ظهور نماید که یا جنبه اخلاقی و اجتماعی دارد و یا فرم اقتصادی و حقوقی به خود گرفته باشد .

آیا گسترش مشارکت های اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی که ضامن توسعه هر جامعه است ، جز در سایه وقف وانفاق صورت می پذیرد ؟

آیا وقف ، مانع از انباشت پول و سرمایه در جوامع نمی گردد و ضمن ایجاد خیر و صلاح آن جامعه موجبات استفاده معنوی واقفان حتی پس از مرگ آنان نمی شود ؟و آیا … ؟ آری ، اقدامات بی شماری لازم است تا جامعه و متمکنان به این وادی سوق پیدا نمایند و این امکان پذیر نیست ، مگر با آگاه نمودن آنان و این نیز محقق نمی شود ؛ مگر رسانه های جمعی به وظیفه خود در این رابطه عمل نمایند . یک اصل مهم در این زمینه آن است که زمامداران جامعه و به تبع آن حاکمان رسانه ای به درک و تشخیص مخاطبان خود عقیده داشته و احترام بگذارند .

سنت پسندیده وقف از گذشته‌‌های دور و در اقوام مختلف به شکل‌های گوناگون وجود داشته است، اما اسلام این سنت کهن را هدفمند و قانونی کرده و پس از آن به شکل‌های گوناگون در کتاب‌های فقها به آن اشاره شده است. قانون مدنی ایران که برگرفته از منابع فقهی شیعه است مبحث دوم از فصل دوم خود را به موضوع وقف اختصاص داده و مواد ۵۵ تا ۹۱ این قانون مربوط به این موضوع است. وقف در در اصطلاح تجوید و قرائت قرآن عبارتست از ایستادن و توقف نمودن، در لغت به معنای نگه داشتن، حبس کردن، توقف و منحصر کردن به کار رفته، در اصطلاح فقهی به معنای حبس عین مال و قرار دادن منافع آن در راه خیر، در فرهنگ اصطلاحات حقوق مدنی نیز وقف حبس عین و تسبیل ثمر بر حسب نیت واقف دانسته شده است .

وقف عقدی است که به موجب آن مالک قسمتی از اموال خود را در حبس قرار می‌دهد و به این شکل از نقل و انتقال مصون خواهد بود و منافع آن نیز در مسیر مشخصی مصرف می‌شود. مواردی که برای مصلحت عمومی مانند مسجد، مدارس، تعزیه، اطعام، دارو و درمان وقف می‌شود را وقف عام و مواردی که برای شخص یا اشخاص معین و محصور وقف می‌شود همچون وقف بر اولاد و خویشان را وقف خاص گویند.. وقف‌نامه، سند یا قباله وقف است که در آن نام ملک یا املاک و اسم موقوفه و محل و ویژگی رقبات و چگونگی مصارف آن و نام متولی و تعیین ترتیب متولیان بعد از متولی اول بیان شده باشد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *